Nhịp đập ngày đầu Asiad 20: Tấm HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi và tiếng thở dài sau tấm huy chương

Sáng ngày 20/9, tại nhà thi đấu ở Aichi-Nagoya, Bùi Ngọc Nhi bước lên tatami. Cô cúi đầu chào ban giám khảo, hít một hơi thật sâu, rồi thực hiện bài kata của mình. Không có tiếng hò reo vang dội như một trận bóng đá. Không có khán đài rực lửa. Chỉ có tiếng bước chân trên thảm và những nhịp thở được tiết chế đến từng giây. Rồi cô thua. Người gác lại giấc mơ vàng của cô là một võ sĩ Nhật Bản - tại quốc gia mà kata là di sản, là chuẩn mực, là thứ mà cả thế giới phải học theo. Thua người Nhật ở vòng loại không phải một nỗi nhục. Với hầu hết các võ sĩ kata châu Á, đó là lẽ thường. Thế nhưng thứ khiến tôi chú ý lại không nằm ở thất bại ấy. Nó nằm ở những gì diễn ra sau đó. Từ nhánh thua, Ngọc Nhi bước vào vòng repechage. Cô hạ một võ sĩ Hàn Quốc. Rồi cô hạ một võ sĩ Singapore. Khi tiếng chuông cuối cùng của ngày thi đấu đầu tiên khép lại, tấm HCĐ kata nữ cá nhân nằm trong tay đoàn Việt Nam. Có những tấm huy chương được trao trong ánh đèn flash của máy ảnh. Cũng có những tấm huy chương lặng lẽ đến mức người ta vô tình quên mất rằng phía sau nó là một hành trình bị đẩy xuống đáy rồi tự bò lên. Suốt bốn lăm năm cầm bút theo dõi thể thao, tôi học được một điều: những khoảnh khắc đẹp nhất thường nằm ở nơi không ai reo hò. ___ Để hiểu hết ý nghĩa tấm HCĐ này, cần đặt nó bên cạnh những gì đang diễn ra ở Asiad 20 - kỳ đại hội thể thao châu Á lần thứ hai mươi tổ chức tại Aichi-Nagoya, Nhật Bản. Ngay ngày thi đấu đầu tiên, ban tổ chức đã trao tổng cộng ba mươi mốt bộ huy chương ở nhiều môn khác nhau. Đó là nhịp độ dồn dập đặc trưng của một kỳ đại hội đa môn: sáng bơi, trưa bắn súng, chiều karate, tối bóng chuyền. Với đoàn thể thao Việt Nam, ngày 20/9 mang tính khởi động hơn là bùng nổ. Danh sách vận động viên Việt Nam ra quân trải rộng trên nhiều môn: bơi, bắn súng, karate, xe đạp, MMA, wushu, bóng chuyền, bóng ném, và cả teqball. Đây là cấu trúc điển hình của một đoàn thể thao Đông Nam Á tại đấu trường châu lục - phân tán lực lượng để tối đa hóa cơ hội chạm huy chương, thay vì dồn vào một vài mũi nhọn. Trong bức tranh ấy, Thái Lan nổi lên như một thế lực rõ nét ở ngày đầu tiên với ba HCV, phần lớn đến từ teqball. Chi tiết này đáng để dừng lại, bởi nó cho thấy sự dịch chuyển trong chiến lược chọn môn của các quốc gia Đông Nam Á: khi những môn truyền thống ngày càng cạnh tranh khốc liệt với các cường quốc như Nhật, Hàn, Trung Quốc, thì những môn mới nổi lại trở thành cửa để giành huy chương vàng. Đối với võ thuật - lĩnh vực tôi theo dõi - ngày thi đấu đầu tiên đưa ra một bức tranh vừa quen vừa lạ. Quen ở chỗ karate, wushu và sanda vẫn hiện diện như những môn thường trực của đại hội. Lạ ở chỗ cách chúng được đưa tin: hầu như chỉ có kết quả, rất ít phân tích kỹ thuật. Trong số các nội dung võ thuật của ngày 20/9, chỉ có tấm HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi là được mô tả đủ để mổ xẻ đôi điều. Đó cũng là lý do bài viết này dành phần lớn dung lượng cho cô, dù tôi biết rằng người hâm mộ có thể mong đợi được nghe nhiều hơn về những cái tên khác. ___ Đọc tấm HCĐ kata của Ngọc Nhi bằng con mắt của người hiểu luật Trước khi nói về Ngọc Nhi, cần nói về luật. Karate kata tại các đại hội thể thao châu lục vận hành theo hệ thống đấu loại có nhánh repechage. Đây là điểm cực kỳ quan trọng mà người xem phổ thông thường bỏ qua. Trong hệ thống này, thua ở vòng loại không có nghĩa là hết cơ hội. Các võ sĩ thua cuộc vẫn bước vào nhánh thua, và từ nhánh này, họ có thể giành HCĐ. Mỗi nội dung kata thường trao hai HCĐ, không phải một. Điều này lý giải tại sao sau khi thua võ sĩ Nhật Bản, Bùi Ngọc Nhi không bị loại. Cô được đưa xuống nhánh thua, nơi cô lần lượt vượt qua một võ sĩ Hàn Quốc và một võ sĩ Singapore để bước lên bục HCĐ. Đây không phải câu chuyện ngược dòng ngoạn mục theo kiểu phim ảnh. Đây là câu chuyện cấu trúc giải đấu. Nhưng chính vì nó mang tính cấu trúc, nó chứa đựng một tín hiệu đáng tin cậy hơn mọi lời tung hô. Một võ sĩ có thể may mắn một lần. Nhưng một võ sĩ trụ được qua hai trận nhánh thua trước hai đối thủ đến từ hai nền kata khác nhau thì khó có thể chỉ là may mắn. Kata là môn thi đấu biểu diễn kỹ thuật. Ở đây không có đối kháng trực tiếp, không có knock-out, không có đòn thế. Ban giám khảo chấm điểm dựa trên độ khó của bài, chất lượng thực hiện, và các yếu tố kỹ thuật - thẩm mỹ. Chiến thắng ở kata vì thế phản ánh đẳng cấp kỹ thuật ổn định, chứ không phải sự bùng nổ nhất thời trong một khoảnh khắc giao đấu. Hiểu đúng bản chất này, chúng ta có thể đọc được tín hiệu từ hành trình của Ngọc Nhi. Cô thua võ sĩ Nhật Bản - quốc gia mà kata là chuẩn mực thế giới, là nơi sinh ra bộ môn. Sau đó cô thắng hai võ sĩ đến từ Hàn Quốc và Singapore - những quốc gia có nền kata phát triển nhưng không ở tầng cao nhất châu lục. Điều đó đặt Ngọc Nhi vào một vị trí khá rõ: dưới tầng đỉnh của Nhật Bản, nhưng ở hoặc gần đỉnh của tầng thứ hai châu Á. Đây là vị trí thực chất. Nó cũng có nghĩa là: nếu muốn vượt qua tầng đỉnh để chạm tới HCV, Ngọc Nhi sẽ phải vượt một khoảng cách văn hóa - kỹ thuật không nhỏ. Nhiều người nhìn vào tấm HCĐ và chỉ thấy kết quả. Tôi nhìn vào nó và thấy một bản đồ. Bản đồ ấy vẽ ra khoảng cách giữa Việt Nam và Nhật Bản trong môn kata nữ - một khoảng cách đã thu hẹp đáng kể trong những năm gần đây, nhưng vẫn còn tồn tại. ___ Những mảng võ thuật khác: hiện diện nhưng im lặng Nếu tấm HCĐ của Ngọc Nhi là phần sáng nhất của võ thuật Việt Nam trong ngày 20/9, thì phần còn lại là những khoảng lặng đáng lưu tâm. Ở nội dung karate kumite nam hạng 60kg, Chu Văn Đức được ghi nhận góp mặt. Nhưng kết quả của anh không được thuật lại. Không điểm số, không đối thủ, không diễn biến trận đấu. Đây là một khoảng trống thông tin đáng tiếc, bởi kumite là môn đối kháng thực sự - nơi kết quả chỉ có giá trị khi chúng ta biết anh đã đánh bại ai, bằng cách nào, và thua ai, vì lý do gì. Kumite vận hành theo logic hoàn toàn khác kata. Nó là đối kháng điểm số, nơi võ sĩ tính điểm bằng những đòn đánh sạch và chính xác vào mục tiêu hợp lệ. Không có chuyện bài thi đẹp ở kumite. Chỉ có chuyện ai ra đòn trước, ai kiểm soát khoảng cách, ai đọc được nhịp của đối thủ. Việc không có kết quả của Chu Văn Đức khiến chúng ta không biết được gì về sức mạnh thực sự của karate kumite Việt Nam ở đấu trường châu lục. Nguyễn Văn Sỹ - cái tên được nhắc đến ở nội dung changquan thuộc wushu taolu - lọt vào chung kết. Việc một võ sĩ Việt Nam vào đến chung kết changquan nam ở đấu trường châu lục là một tín hiệu đáng chú ý. Nó ngầm cho thấy Sỹ nằm trong nhóm tám võ sĩ mạnh nhất châu Á ở bộ môn này. Nhưng thứ hạng chung cuộc của anh lại không được nêu. Đây là điểm tôi luôn lưu ý khi đọc các bản tin kết quả: một võ sĩ vào chung kết mà không có kết quả chung kết thì câu chuyện vẫn còn bỏ ngỏ. Có thể Sỹ đã về đích ở vị trí thứ tư - sát huy chương nhưng không có huy chương. Điều đó có nghĩa là chúng ta đã bỏ lỡ một tín hiệu quan trọng: khả năng tiệm cận huy chương của wushu Việt Nam ở nội dung nam. Changquan cũng là môn biểu diễn taolu, giống như kata trong karate. Võ sĩ thực hiện bài quyền theo quy định, được chấm điểm trên độ khó và chất lượng kỹ thuật. Sự hiện diện của Sỹ ở chung kết vì thế mang ý nghĩa tương tự vị trí của Ngọc Nhi ở kata: một đại diện của tầng kỹ thuật châu Á, chưa phải tầng đỉnh. Về hai nội dung sanda - phần đối kháng của wushu - bản tin chỉ ghi nhận rằng có vòng loại với hai nội dung. Không tên võ sĩ, không kết quả. Sanda là môn đối kháng cho phép đá, đấm và vật ngã, với luật thi đấu của Liên đoàn Wushu Quốc tế, hoàn toàn khác với kickboxing chuyên nghiệp. Việc không có bất kỳ chi tiết nào về sanda khiến chúng ta không thể đánh giá được gì về tình hình môn võ này của Việt Nam ở Asiad 20. Cuối cùng, MMA - võ tổng hợp hiện đại - chỉ xuất hiện với tư cách là một môn có vận động viên Việt Nam tham gia. Không kết quả, không tên võ sĩ. Tôi nhắc điều này vì nếu MMA thực sự nằm trong chương trình thi đấu của một kỳ đại hội thể thao châu Á, thì đó là một bước chuyển lớn về mặt tổ chức và cần được xác minh cẩn thận. Theo hiểu biết của người làm nghề hơn bốn thập niên, MMA ở cấp độ đại hội khu vực vẫn chưa phải môn chính thức, và sự xuất hiện của nó trong một bản tin kết quả đòi hỏi phải đối chiếu với danh mục chương trình chính thức của Hội đồng Olympic châu Á. Tôi không nói điều này để làm nhụt tinh thần của bất cứ ai. Tôi nói vì tôi tin rằng một nền võ thuật lành mạnh phải được xây dựng trên những dữ kiện có thể kiểm chứng. Với nghề của tôi, kiểm chứng trước khi viết không phải là sự chậm chạp, mà là một cách tôn trọng độc giả. ___ Đọc tấm HCĐ kata trong tương quan đầy đủ Một tấm HCĐ kata và một tấm huy chương ở môn thi đấu đối kháng là hai thứ khó đặt lên cùng một bàn cân. Thế nhưng các bản tin kết quả thường làm điều đó, khi gom chung mọi huy chương vào cùng một dòng tít. Ở ngày thi đấu đầu tiên của Asiad 20, đoàn Việt Nam giành hai HCĐ. Một trong số đó thuộc về karate kata. Tấm còn lại thuộc về teqball - một môn bóng trên bàn cong, không có yếu tố võ thuật. Sự gom chung này không sai về mặt thống kê. Nhưng nó đánh đồng hai tầm mức ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Với một người viết về võ thuật, tôi thấy cần tách bạch: tấm HCĐ kata của Ngọc Nhi đại diện cho đẳng cấp kỹ thuật cá nhân ở một môn mà Việt Nam có truyền thống. Tấm HCĐ teqball đại diện cho một hướng đi khác - khai thác các môn mới, ít cạnh tranh hơn. Cả hai đều đáng được ghi nhận. Nhưng chúng kể những câu chuyện rất khác nhau. Sự tách bạch này không phải là chuyện học thuật. Nó ảnh hưởng trực tiếp tới cách chúng ta phân bổ nguồn lực cho thể thao. Nếu nhìn hai tấm HCĐ như nhau, chúng ta sẽ khó biết nên đầu tư thêm vào karate hay vào teqball. Nếu nhìn chúng khác nhau, chúng ta sẽ biết rằng một tấm HCĐ ở kata Nhật Bản có ý nghĩa chuyên môn cao hơn nhiều một tấm huy chương ở một môn mới nổi - dù cả hai đều có giá trị về mặt tinh thần. ___ Điều trái ngược với trực giác Một tấm HCĐ giành được qua nhánh thua có thể đáng tin hơn nhiều so với một tấm huy chương vàng giành được trong một môn mới nổi ít đối thủ. Sự kiện thua người Nhật ở vòng loại hóa ra lại là thông tin có giá trị chẩn đoán cao nhất của ngày thi đấu. Trong võ thuật, thất bại trước tầng đỉnh thường cho chúng ta biết võ sĩ đang đứng ở đâu chính xác hơn cả chục trận thắng trước tầng dưới. Ngọc Nhi thua người Nhật, sau đó thắng người Hàn và người Singapore. Đường ray của cô vẽ ra một chân dung đẳng cấp rõ nét: cô đang ở ngưỡng cửa của tầng hai châu Á, và cần một bước nhảy nữa để tiệm cận tầng đỉnh. Dòng tít Việt Nam giành HCĐ chỉ cho ta biết kết cục. Nó không cho ta biết Ngọc Nhi đang đứng ở đâu trên bản đồ kỹ thuật của môn kata nữ châu lục. Một góc nhìn trái chiều nữa: nhiều người cho rằng việc Việt Nam chỉ giành HCĐ ở kata là kết quả khiêm tốn. Nhưng hãy nhớ rằng kata là bộ môn do Nhật Bản thống trị - một quốc gia coi kata như linh hồn của võ đạo. Đánh bại được tầng hai châu Á trong một môn như vậy không phải điều nhỏ. Tôi nhớ lại những năm tháng theo dõi các giải võ thuật ở Nha Trang. Những võ sĩ nhỏ bé, ít tên tuổi, thường là những người kiên trì nhất. Họ không có ánh đèn, không có khán giả, chỉ có thảm tập và mồ hôi. Ngọc Nhi hôm nay thuộc về thế hệ ấy. Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt - nhưng đôi khi, nó chỉ sáng lên trong những khoảnh khắc ngắn ngủi trên một tatami ở Nhật Bản. Bên cạnh đó, bản tin cũng đưa ra một số thông tin tôi cho là cần kiểm chứng. Việc teqball là môn trao huy chương và MMA là môn có vận động viên Việt Nam tham gia tại Asiad 20 đều là những khẳng định chưa được xác nhận rõ ràng theo hiểu biết của tôi. Không có nguồn nào đi kèm. Với tư cách người giữ nhịp, tôi buộc phải đánh dấu những điểm này để độc giả tiếp tục theo dõi. Trong nghề của tôi, một bản tin kết quả không có nguồn và không có số liệu kỹ thuật chỉ là một mảnh giấy. Muốn biến nó thành tri thức, phải đối chiếu với danh mục chính thức của ban tổ chức và bảng điểm của trọng tài. ___ Tín hiệu nội bộ cần theo dõi Nhìn vào những tín hiệu phía trước, có mấy điểm tôi sẽ theo dõi trong các ngày thi đấu tới của Asiad 20. Thứ nhất, thứ hạng chung kết changquan của Nguyễn Văn Sỹ. Nếu anh về trong nhóm bốn, đó là tín hiệu quan trọng cho thấy wushu nam Việt Nam đã tiệm cận ngưỡng huy chương châu Á. Nếu anh về thứ năm đến thứ tám, đó vẫn là mức khá, nhưng khoảng cách còn rõ. Thứ hai, kết quả vòng loại sanda. Đây là mảng võ thuật đối kháng mà chúng ta hầu như không có thông tin, trong khi nó có thể mang về cho Việt Nam một tín hiệu thực chất về sức mạnh võ thuật tổng hợp. Một võ sĩ sanda vào được chung kết sẽ cho chúng ta biết nhiều hơn cả chục tấm huy chương ở những môn ít cạnh tranh. Thứ ba, và quan trọng nhất, những bước tiếp theo của Bùi Ngọc Nhi. Nếu trong một hai năm tới cô có thể thắng được một võ sĩ kata Nhật Bản ở đấu trường châu lục hoặc thế giới, đó sẽ là dấu hiệu chạm tới tầng đỉnh. Còn nếu cô tiếp tục ổn định ở ngưỡng HCĐ, thì đó vẫn là một sự nghiệp đáng trân trọng, chỉ là chưa phải cú nhảy vọt. Cuối cùng, tôi muốn quay lại với điều tôi luôn nghĩ khi xem những võ sĩ như Ngọc Nhi thi đấu. Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe. Ngày 20/9 tại Aichi-Nagoya, nhịp đập ấy mang theo cả tiếng thở dài của một lần thua người Nhật và tiếng bước chân lặng lẽ trên thảm đấu ở nhánh thua. Người ta nhớ bàn thắng, tôi nhớ tiếng thở dài sau khung thành. Trong trường hợp này, tôi nhớ tiếng thở dài sau tấm HCĐ kata - tiếng thở dài của một cô gái biết rõ mình đang đứng ở đâu, và còn phải đi bao xa. Với kata, người giữ nhịp phải học cách nhớ từng nhịp thở của võ sĩ trên thảm đấu, không chỉ từng bàn thắng của đội bóng. Tôi viết chậm vì muốn nhớ thật lâu, như người giữ nhịp cho cả sân cỏ - và cho cả những tatami không có khán giả.