Bảng ghi chép bỏ trống: tầng dữ liệu còn thiếu của bóng chuyền Việt Nam

Tôi bắt đầu bằng một video mổ xẻ World Cup trên kênh tự lập, và cuối cùng đang mổ xẻ cả một nền công nghiệp. Nhưng đêm dạy tôi nhiều nhất về bóng chuyền Việt Nam lại là một đêm không có lấy một khung hình.

Một người quen trong giới gửi tôi tệp biên bản của một trận đấu thuộc hệ thống giải quốc gia. Phần hành chính đầy đủ: tên hai đội, tỷ số từng set, tên trọng tài, giờ bắt đầu. Đến khối thống kê cá nhân thì mọi ô trống trơn — điểm của từng vận động viên, số pha đập ăn điểm, số lần chắn, số lần phát bóng ăn điểm trực tiếp. Tôi nhắn hỏi xin bản đầy đủ. Câu trả lời ngắn gọn: “Không ai tổng hợp cả”.

Vài tuần sau, tôi thử làm với bóng chuyền trong nước đúng việc tôi vẫn làm với bóng đá châu Âu: chạy một khung phân tích chín tầng cho một trận đấu cụ thể. Khung trả về cùng một kết quả ở mọi ô — không đủ thông tin. Không có dữ liệu chiến thuật. Không có dữ liệu hiệu suất. Không có định vị giải đấu trong chu kỳ Olympic. Không có chân dung nhân sự, không có quỹ chấn thương, không có cả một cái tên để đối chiếu.

Một hệ thống có thể bóc tách một trận ở Volleyball Nations League thành chín tầng nội dung, đưa vào một trận của giải quốc gia Việt Nam thì dừng lại. Sự trống rỗng đó không nằm ở người phân tích. Nó nằm ở tầng hạ tầng bên dưới sàn đấu.

Hai đầu của một đường ống

Tôi viết về bóng chuyền cho thị trường Việt Nam, nên tôi buộc phải theo dõi cả hai đầu đường ống.

Đầu bên kia, sản phẩm dữ liệu hoàn chỉnh đến mức gây choáng. Một trận ở Volleyball Nations League cho ra tỉ lệ chuyền một hoàn hảo, số lần chắn trên mỗi set, tỉ lệ phát bóng ăn điểm trên lỗi phát, tỉ lệ cứu bóng, và hiệu suất đập chia theo từng vùng lưới, cập nhật gần như tức thời qua nền tảng của Volleyball World. Giải vô địch quốc gia Nhật Bản thì đã xuất bản thống kê cá nhân theo set từ nhiều năm, đủ chi tiết để một người ngồi ở Hải Phòng đánh giá một tay đập mà chưa từng xem cô ấy chơi một pha bóng nào.

Đầu bên này là một nền bóng chuyền đang sống trong giai đoạn được chú ý nhất nhiều thập kỷ. Đội tuyển nữ gặt huy chương ở đấu trường khu vực, góp mặt ở những giải quốc tế như Challenger Cup, và những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy hay Nguyễn Thị Bích Tuyền đã bước ra khỏi ranh giới của một giải đấu trong nước. VTV Cup hằng năm vẫn kéo khán giả tới sân. Các trận thuộc hệ thống giải quốc gia ở Ninh Bình, Hải Phòng và những tỉnh có truyền thống đã có những đêm gần kín khán đài.

Nhưng khi tôi cần thứ đơn giản nhất — một bảng thống kê đầy đủ của một trận — tôi vẫn phải chắp ghép từ ba nguồn không chính thức, cộng một đoạn video quay bằng điện thoại, cộng niềm tin rằng người quay không bỏ sót pha bóng nào. Nhiều năm ngồi trên khán đài các trận trong hệ thống giải quốc gia dạy tôi rằng ở Việt Nam, người ta nhớ bóng chuyền bằng ký ức, không bằng bảng biểu. Ký ức thì sống động. Nhưng ký ức không bán được cho đài truyền hình.

Năm lớp dữ liệu, bốn lớp trống

Một nền bóng chuyền muốn được phân tích nghiêm túc cần ít nhất năm lớp dữ liệu chồng lên nhau.

Lớp hành chính gồm lịch thi đấu, thành phần đội, tỷ số, trọng tài. Lớp này ở Việt Nam đầy đủ và đáng tin.

Lớp chiến thuật gồm hệ thống chuyền một, cách bố trí vòng xoay, cách xử lý khi đường chuyền đầu hỏng. Lớp này gần như không tồn tại ở dạng công khai.

Lớp hiệu suất gồm hiệu suất đập, chắn trên mỗi set, tỉ lệ phát ăn điểm trên lỗi phát, tỉ lệ chuyền một hoàn hảo, tỉ lệ cứu bóng. Lớp này trống ở cấp độ từng trận.

Lớp hệ thống gồm vị trí của giải đấu trong chu kỳ Olympic — năm Olympic, năm vòng loại, năm chuyển giao thế hệ. Lớp này chưa từng được đặt thành câu hỏi.

Lớp con người gồm tuổi, quỹ chấn thương, khối lượng thi đấu, áp lực dư luận lên từng vận động viên. Lớp này chỉ tồn tại trong đầu vài người.

Bắt đầu từ ô nhỏ nhất. Tỉ lệ chuyền một hoàn hảo là phần trăm những đường bóng đầu tiên được đưa tới đúng vị trí để setter mở được toàn bộ menu tấn công. Đây là chỉ số nền của mọi hệ thống. Không có nó, người ta không phân biệt được một đội chuyền một yếu với một đội chuyền một ổn định nhưng gặp đối thủ phát bóng quá tốt. Mọi tranh luận trên khán đài rằng “hôm nay chuyền một kém” đều đúng ở mức cảm giác và không thể kiểm chứng ở mức số liệu.

Rồi đến chắn trên mỗi set — chỉ số đo chất lượng của hệ thống chắn phối hợp, không đo riêng cá nhân nào. Một đội chắn tốt về số tuyệt đối có thể đang chắn rất kém về hiệu quả, nếu đối thủ chủ động đánh vào tay chắn để lấy bóng tiếp tục. Không có tỉ lệ, người ta chỉ thấy phần nổi.

Rồi đến tỉ lệ phát ăn điểm trên lỗi phát. Một tay phát mạnh có thể đang âm cho đội nếu số lỗi phát nhiều hơn số điểm trực tiếp tạo ra — nhất là trong bóng chuyền hiện đại, khi mất giao bóng đồng nghĩa mất luôn quyền kiểm soát thế trận. Không ai tính tỉ lệ đó, nên không ai bị đánh giá đúng.

Và đến tỉ lệ cứu bóng — thước đo của libero, người làm nghề vô hình nhất trên sân.

Ở tầng sâu hơn, thứ đáng phân tích nhất lại là thứ khó thấy nhất: vòng xoay hai tay đập. Khi một đội bước vào vòng xoay chỉ còn hai mối tấn công ở hàng trước, sức mạnh của họ tụt xuống và đối thủ biết điều đó. Những đội vô địch là những đội sống sót qua vòng xoay ấy bằng cách tấn công ngoài hệ thống — đánh khi đường chuyền đầu đã hỏng. Đó là kỹ năng cá nhân thuần túy, thứ phân biệt một tay đập giỏi với một tay đập có thể gánh đội. Không ai ghi lại nó. Và vì không ai ghi lại, nó không tồn tại trong mọi cuộc đàm phán hợp đồng.

Chuỗi truyền dẫn bị nghẽn ở giữa

Mỗi trận đấu là một vụ sáp nhập trá hình — có cân đối kế toán, có áp lực cổ đông. Tôi từng dùng cách nói đó để giải thích một thương vụ chuyển nhượng bóng đá: câu lạc bộ bán trung vệ trụ cột vì bảng lương, vì dòng tiền, vì nghĩa vụ với chủ sở hữu, chứ không vì chuyên môn. Bóng chuyền vận hành theo cùng logic, chỉ khác ở chỗ bảng cân đối của nó mờ hơn rất nhiều.

Chuỗi truyền dẫn của bóng chuyền có ba khúc. Thượng nguồn là tuyển chọn và đào tạo trẻ ở các tỉnh. Trung nguồn là hệ thống giải quốc gia và đội tuyển. Hạ nguồn là truyền thông, tài trợ và các sản phẩm phái sinh. Tầng dữ liệu nằm ở khúc giữa. Khi khúc giữa không sản xuất dữ liệu, hai khúc còn lại cùng đói.

Ở hạ nguồn, bản quyền truyền thông được định giá bằng khả năng kể chuyện. Đài truyền hình mua thời lượng, nhưng thứ họ bán lại cho nhà quảng cáo là cảm xúc có cấu trúc: ai đang lên, ai đang xuống, kỷ lục nào sắp bị phá. Nếu bình luận viên chỉ có bảng tỷ số trong tay, mọi pha bóng trở nên thay thế được cho nhau. Nội dung thay thế được thì không có giá khan hiếm. Giá bản quyền vì thế bị kẹp ở mức chi phí sản xuất cộng biên lợi nhuận mỏng, bất kể chất lượng chuyên môn trên sân tốt đến đâu.

Ở khúc tài trợ, nhãn hàng trả tiền cho thứ đo được. Một logo trên áo được đo bằng số giờ lên hình; nhưng hoạt động kích hoạt — bình chọn vận động viên xuất sắc nhất trận, trò chơi dự đoán, đồ họa trực tiếp trên sóng — cần dữ liệu mới chạy được. Không có dữ liệu, gói tài trợ của bóng chuyền bị đóng khung ở hạng mục nhận diện thương hiệu, và không bao giờ bước sang được hạng mục chuyển đổi, nơi ngân sách lớn hơn nhiều lần.

Ở khúc thị trường vận động viên, thiếu dữ liệu nghĩa là vận động viên Việt Nam ra nước ngoài đàm phán bằng video và danh tiếng, không bằng hồ sơ. Câu lạc bộ mua phải định giá một tài sản không có bảng thông số, nên họ chiết khấu cho phần không chắc chắn. Phần chiết khấu đó không biến mất — nó được trừ thẳng vào hợp đồng của cầu thủ. Một tay đập có thể mất một phần thu nhập chỉ vì không ai ghi lại chính xác cô ấy đã làm gì trong hai mùa giải vừa qua.

Ở khúc đào tạo trẻ, không có dữ liệu thì tuyển chọn bằng mắt và bằng quan hệ. Mắt của một huấn luyện viên giỏi là tài sản quốc gia, nhưng nó không kiểm toán được. Không ai phát hiện được thiên vị địa phương, thiên vị lò đào tạo, hay một vận động viên bị bỏ qua chỉ vì cô ấy ở một tỉnh không có người đại diện.

Ở khúc trọng tài, hệ thống khiếu nại bằng video cần một kho pha bóng đã được ghi lại và gắn thẻ. Không có kho đó, tranh cãi không thể giải quyết, chỉ có thể phản đối. Mỗi quyết định gây tranh cãi mà không có dữ liệu để xem lại là một lần nữa niềm tin của khán giả bị trừ lãi.

Có một khúc nữa ít ai để ý: sổ đăng ký chuyển nhượng và điều lệ giải. Tôi từng có một tin độc quyền về một thương vụ mượn tiền đạo ở V.League, và tôi phải xác minh bằng tay qua nhiều cuộc gọi, vì không có sổ đăng ký công khai nào để tra. Bóng chuyền cũng vậy. Ở nơi không có sổ đăng ký mở, thị trường tin đồn thay thế thị trường thông tin — và tin đồn thì không định giá được, chỉ gây nhiễu.

Và cuối cùng là tầng rủi ro. Không có dữ liệu công khai, không ai nhìn thấy quỹ chấn thương tích tụ. Một vận động viên đánh mười trận liên tiếp với khối lượng pha bóng tăng dần là một tín hiệu đo được. Không ai đo, nên chấn thương luôn xuất hiện như một tai nạn, trong khi nó thường là kết quả tất yếu của một lịch thi đấu không được mô hình hóa.

Điều tương tự đúng với cơn sốt truyền thông. Một vận động viên có thể trở thành tâm điểm sau hai trận hay, và cả nền tảng kỳ vọng dồn lên cô ấy trong ba tuần. Không có dữ liệu nền để đối chiếu, khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế không được đo, chỉ được cảm nhận. Khi kỳ vọng vỡ, người ta đổ lỗi cho cá nhân, thay vì cho một hệ thống chưa từng cho ai công cụ để đánh giá đúng.

Điều khó nói: sự trống rỗng có lý do

Cách giải thích dễ nhất là đổ cho sự chậm tiến. Tôi không mua cách đó.

Câu lạc bộ bóng chuyền Việt Nam không bỏ dữ liệu vì họ không hiểu giá trị của nó. Họ bỏ vì doanh thu của họ không đến từ khán giả. Phần lớn dòng tiền của một đội bóng chuyền tỉnh đến từ ngân sách địa phương, từ một vài nhà tài trợ gắn với lợi ích địa phương, và từ các hợp đồng ngắn hạn xoay quanh một giải đấu. Khi người trả tiền không đọc bảng thống kê, thì việc sản xuất bảng thống kê là chi phí thuần. Ban lãnh đạo đang tối ưu đúng cho cơ cấu doanh thu mà họ đang có. Gọi đó là thiếu tầm nhìn là cách phê bình lười biếng nhất.

Điều đó dẫn tới một kết luận khó nghe hơn. Dữ liệu không làm bóng chuyền hay hơn. Tôi đã nhiều lần viết rằng xG bị lạm dụng trong bóng đá, và tỉ lệ chuyền một hoàn hảo sẽ bị lạm dụng y hệt. Không chỉ số nào thắng được một pha bóng. Một con người thắng. Dữ liệu không cải thiện lối chơi, nó cải thiện thị trường: nó biến một pha bóng thành một tài sản so sánh được, định giá được và bán được.

Còn một tầng nữa, ít được nói tới. Minh bạch có người được và có người mất. Khi thống kê được công bố, những đóng góp vô hình trở thành hữu hình — libero, người lo đường chuyền đầu, người phát bóng phá hệ thống đối phương. Đồng thời, những vị trí từng được bảo vệ bằng mắt nhìn và bằng quan hệ cũng trở thành hữu hình. Bất kỳ cải cách nào phân phối lại quyền thương lượng nội bộ đều gặp kháng cự, và kháng cự ấy không bao giờ xuất hiện trong biên bản họp. Nó xuất hiện dưới một câu duy nhất: “chưa cần thiết”.

Trong nghề của tôi, quy tắc là luôn kiểm chứng bằng ít nhất hai nguồn trước khi xuất bản. Với bóng chuyền trong nước, có những trận tôi buộc phải chấp nhận một nguồn, vì nguồn thứ hai không tồn tại. Người hâm mộ nhìn pha đập chạm sàn. Tôi nhìn ô trống bên cạnh tên người vừa thực hiện pha đập đó.

Thứ rẻ nhất và lợi nhất

Dự án rẻ nhất và lợi nhất của bóng chuyền Việt Nam nằm ở một bảng thống kê chuẩn, công khai, tra cứu được cho từng trận của giải quốc gia. Chi phí gần như không đáng kể: một phần mềm ghi chép chạy trên máy tính bảng, hai người được huấn luyện, và một quy trình nhất quán từ vòng bảng tới trận chung kết.

Ai làm trước sẽ nắm tầng kể chuyện trước. Và khi giải đấu tiến tới bán bản quyền theo gói tập trung, người đó đã có sẵn ngôn ngữ để định giá — trong khi những đơn vị chờ đợi sẽ phải mua lại dữ liệu của chính mình với giá gấp nhiều lần.

Một nền bóng chuyền khỏe mạnh không đo bằng huy chương, mà bằng số trận đấu có bảng thống kê đầy đủ. Vậy ai sẽ là người đầu tiên công bố một bảng đầy đủ cho một trận của giải quốc gia — và đang có ai được trả tiền để điều đó tiếp tục vắng mặt?