Quả bóng cho chó, tấm bịt mắt và cậu bé mười tuổi: nước Anh gieo mầm bóng bàn từ phòng khách

Ngày 11 tháng 4, tại một trường quay của BBC, Leon Thomson bịt mắt và vung vợt. Đối diện anh là Nathan Bloom, mười tuổi, thành viên câu lạc bộ Urban TTC. Không có bàn thi đấu chuẩn, không có trọng tài, chỉ có một quả bóng đồ chơi dành cho chó — thứ Thomson vẫn lén luyện suốt nhiều tuần trước khi máy quay chạy. Cảnh quay ấy nằm trong một tập phim thiếu nhi phát sóng lúc 17 giờ 20 trên CBeebies, chiếu lại vào Chủ nhật 27 tháng 9 lúc 14 giờ 40. Table Tennis England, cơ quan quản lý bóng bàn nước Anh, đưa tin về nó bằng một câu mang tính mục tiêu: hy vọng có thêm nhiều đứa trẻ tìm đến bóng bàn.

Tôi đã ngồi đủ nhiều khán đài để biết những tuyên bố như thế thường được viết bởi người đang cần một dòng để báo cáo. Nhưng lần này có một chi tiết khiến tôi dừng lại: cậu bé trong khung hình thi đấu ở giải Cadet BCL, hạng lứa tuổi dưới 15 trong hệ thống câu lạc bộ Anh, và tập một kèm một với chính người đàn ông bịt mắt kia tại Trung tâm bóng bàn Barnet.

Điểm đáng chú ý của bản tin nằm ở chỗ đứa trẻ đứng, không nằm ở quả bóng cậu bé đánh.

Nước Anh có đủ huấn luyện viên giỏi ở tầng kỹ thuật, nhưng thiếu một dòng chảy liên tục từ sân trường đến đội tuyển. Bóng bàn ở đây sống trong các hội quán, trung tâm thể thao quận và những giải đấu cấp câu lạc bộ mà phụ huynh phải tự chở con đi hàng giờ đồng hồ. Nhóm tuổi từ bốn đến bảy là cửa sổ tuyển mộ rộng nhất, đồng thời là cửa sổ dễ khép lại nhất: trẻ đến vì tò mò, ở lại vì có ai đó khiến chúng tin mình đang giỏi lên.

Nathan Bloom là một điểm sáng trong bức tranh ấy. Cậu chơi cho Urban TTC, tập ở Barnet Table Tennis Centre, và đã có mặt trên truyền hình khi mới mười tuổi. Người hướng dẫn cậu, Leon Thomson, hành nghề bằng cách trộn ảo thuật với bóng bàn — một nghề không nằm trong bất kỳ bảng xếp hạng nào, nhưng đứng đúng chỗ giao nhau giữa kỹ thuật và trí tưởng tượng của một đứa trẻ.

Tập phim gắn với thương hiệu thiếu nhi nổi tiếng về chú chó Waffle, do Rufus Hound lồng tiếng, và phát trên nền tảng iPlayer của BBC. Chi tiết này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: bóng bàn đang mượn tầm với của một thương hiệu khác, chứ chưa tự tạo được sức hút riêng cho nhóm khán giả mẫu giáo.

Giá trị thật của một lần lên truyền hình không đo bằng lượt xem, mà bằng số đứa trẻ còn cầm vợt sau mười hai tháng.

Ở bất kỳ nền bóng bàn nào, dòng chảy nhân lực cũng bắt đầu từ tầng thấp nhất: câu lạc bộ nhận trẻ, huấn luyện viên địa phương giữ chúng đi qua giai đoạn nhàm chán, rồi mới đến các trung tâm huấn luyện quốc gia. Một đứa trẻ mười tuổi chơi tốt chưa nói lên nhiều về xếp hạng tương lai của nó; điều đáng nói là liệu nó còn ở trong sân tập sau hai năm nữa. Các liên đoàn đo hiệu quả truyền thông bằng số lớp học mới mở ở quận, chứ không bằng lưu lượng truy cập.

Kỹ thuật bịt mắt của Thomson thuộc một thể loại riêng: bóng bàn trình diễn. Nó dựa vào thính giác và cảm giác khớp cổ tay nhiều hơn vào thị giác, và nằm hoàn toàn ngoài hệ thống thi đấu. Người trong nghề hiểu điều đó; khán giả truyền hình thì không. Với một đứa bé bảy tuổi, quả bóng nhựa cho chó bay qua tấm bịt mắt là một trò ảo thuật, và ảo thuật là cánh cửa đầu tiên đủ rộng để một đứa trẻ bước vào.

Tôi từng đứng ở rìa một sân tập thiếu niên ở châu Á, nơi trẻ mười tuổi tập sáu tiếng mỗi ngày theo giáo án nghiêm ngặt. Ở Việt Nam, nơi tôi sinh ra, bóng bàn lớn lên trong các nhà văn hóa thiếu nhi và những câu lạc bộ quận, với rất ít ánh sáng truyền thông. Hai mô hình khác nhau ở điểm nhập môn: một bên nén trẻ vào khuôn sớm, một bên để trẻ đến bằng niềm vui rồi mới siết dần. Bản tin nước Anh đứng ở vế thứ hai, và nó đang thử một cách gieo hạt khác — gieo từ phòng khách.

Điểm mù của những bản tin kiểu này là người đọc thường nhầm một tín hiệu tiếp thị với một bằng chứng về tăng trưởng.

Table Tennis England công bố nội dung bằng chính kênh của mình. Không có dữ liệu số thành viên, không có số lớp học mở thêm, không có chỉ dấu nào cho thấy một tập phim buổi chiều làm thay đổi hành vi của phụ huynh. Một tập phim, một cậu bé, một khung giờ phát sóng: mẫu ấy quá nhỏ để kết luận điều gì về tầng cơ sở.

Ngay cả việc một tay vợt nhí được lên truyền hình cũng cần đọc cho đúng. Với một đứa trẻ mười tuổi, ánh sáng máy quay có thể là động lực, cũng có thể là áp lực. Những em được chọn thường được chọn vì duyên trước ống kính chứ không vì thành tích, và đứa trẻ nào cũng xứng đáng có người lớn đứng sau lo phần giấy tờ, sự đồng thuận và một chỗ tập ổn định sau khi đoàn làm phim rời đi. Phần đó không lên hình, nhưng nó quyết định đứa trẻ còn chơi bóng hay không.

Bóng bàn trình diễn và bóng bàn thi đấu là hai nghề khác nhau. Trộn chúng vào một câu chuyện thì tiện cho người làm truyền thông, nhưng thiệt cho người xem trẻ, vì các em sẽ tưởng rằng đánh bóng giỏi là làm được trò lạ. Trong khi thứ đưa một tay vợt đi xa lại là những buổi tập lặp lại đến phát chán: giao bóng, đỡ trái, di chuyển ngang, và một người lớn kiên nhẫn sửa từng nhịp cổ tay.

Một đứa trẻ bảy tuổi xem hoạt hình hôm nay có thể là tay vợt mười bảy tuổi ở một giải châu lục vào năm 2035, với điều kiện ở giữa hai mốc ấy có một người mở cửa hội quán mỗi tối thứ Bảy.

Tập phim sẽ kết thúc sau khung chiếu lại ngày 27 tháng 9. Điều còn lại phụ thuộc vào các câu lạc bộ, nơi không ai lên truyền hình, và vào những bậc phụ huynh đang cân nhắc một buổi tối cuối tuần. Hạt giống hay giấy vụn, khác nhau ở chỗ ai tưới.